SEYİRCİ ETKİSİ NEDİR? KITTY GENOVESE SENDROMU VE YARDIM ETME DAVRANIŞI

seyirci etkisi

Evinizde otururken dışarıdan bir kadının çığlık seslerinin geldiğini duydunuz. Çığlıklar “Yardım edin!” ya da “Kurtarın beni!” şeklinde olsa da, uzunca bir süre devam ediyor. Bu durumda ne yapardınız? Yardım etmek için birilerini arar mıydınız? Çoğu kişi bu soruya “Evet.” dese de, bu olay gerçekten yaşandığında, kimse yardım etmemişti…

1964 yılında Kitty Genovese adlı bir kadın New York’ta bir cinayete kurban gitti. Cinayet kurbanı, uzun çığlıklar atmasına rağmen kimse yardım etmemişti. Üstelik saldırı 45 dakika boyunca devam etmişti. Yakınlardaki 38 apartman sahibi balkonlara çıksa bile, kimse polisi aramamıştı. 

Araştırmacılar senelerce bu olayı konuşarak nedenini öğrenmeye çalıştılar. İlk başta, büyük şehirlerde yaşamanın insanın duygularını körelttiğini ve yardım etme davranışının daha az olabileceğini düşündüler. Yine de sosyal psikologlar çalışmaları sürdürdü ve yeni bir hipotez öne sürdüler; acil bir duruma tanık olan kişi sayısı ne kadar fazla ise, içlerinden birinin olaya müdahale etmesi de o kadar düşüktür. Bu durum “sorumluluğun dağılması” ya da “seyirci kalma etkisi” olarak tanımlandı. Yani, komşular olaya dahil olan tek kişi olduklarını düşünselerdi, olaya müdahale etme olasılıkları da artacaktı. 

Tanık olan kişi sayısı dışında, yardım etme davranışını etkileyen başka faktörler de bulunmaktadır:

  • Olayı Fark Etmek: Yolda yürürken kaldırım kenarında bir kişinin yattığını göremeyebilirsiniz. Aceleniz olabilir ya da sadece dalgınsınızdır…Yardım edebilmek için öncelikle olayın farkına varabilmek gerekir.
  • Olayı Acil Durum Olarak Yorumlamak: Kaldırım kenarında yatan kişinin bir ayyaş mı yoksa baygın bir insan mı olduğuna nasıl karar verebilirsiniz? İnsanlar, olaya tanık olan başkaları da olduğunda durumu tehlikesiz yorumlama eğilimindedirler. Acil bir durum olup olmadığını anlamak için diğer insanların tepkilerini inceleriz. Etrafta birileri endişeli görünüyorsa, olayı acil durum olarak nitelendirmeniz daha kolay olacaktır. Yine de, bu durum da güvenli değildir. Çünkü olaya şahit olan çoğu insan, bu yöntemi kullanarak etrafına bakar ve tepkisiz kalır. Böylece olayın aciliyetini anlamak zorlaşır çünkü aslında biz de diğer insanların referansıyızdır ve biz de hala durumu anlamaya çalışıyoruzdur…
  • Sorumluluk Almak: Kitty Genovese olayında da bahsettiğimiz gibi, bu aşamada “sorumluluğun dağılması” büyük rol alıyor. Acil durumlara müdahale edebilmek için bunun bizden daha yetkili ya da daha yakınlarda birinin yapması gerektiğini düşünebiliriz. Bu aşamada yine kişi sayısı büyük rol oynuyor. Çünkü olaya dahil olan tek kişi siz iseniz, aslında en yetkili kişi de siz olacaksınız ve yardım etme olasılığınız artacak.
  • Nasıl Yardım Edeceğini Bilmek: Acil durumun ne olduğunu anlamak ve nasıl yardım edebileceğini bilmek de yardım etmemizi etkileyebiliyor. Örneğin, kaldırımda yatan adam kalp krizi mi geçiriyor, başına güneş mi geçti, ambulans mı çağırmalısınız yoksa kalp masajı mı yapmalısınız? İnsanlar hangi şekilde yardım edeceğini bilmediklerinde, yardım da edemezler.
  • Yardımı Gerçekleştirme Kararı: Son aşamada, diğer aşamaları gözden geçirerek karar verme eylemi gerçekleşir. Örneğin nasıl yardım edeceğini bilip bunun için eğitimi olmayan insanlar yardım etme davranışından vazgeçebilirler. Durumu daha kötü hale getirmekten korkabilirler, ya da durumun acil olmamasından ve alay konusu olacaklarından endişelenebilirler. Yine de, seyirci etkisi gibi bir durumun olduğunu bile bilmek, yardım etme davranışı arttıran bir durumdur. Kısacası siz yardım çığlıkları atan bir kadın duyduğunuzda, artık seyirci etkisi ile kimsenin yardım etmeyeceğini  düşünüp polisi arayabilirsiniz…

Bir cevap yazın